Denetim Kanıtları Ve Denetim Teknikleri

Denetim Kanıtı;denetlenen  bilgilerin önceden  belirlenmiş  ölçütlere  uygunluk derecesini belirlemek amacıyla denetçi tarafından  kullanılan her türlü bilgi, belge ve kayıtlardır.

Denetim Teknikleri;denetim  kanıtlarını toplamaya yarayan  araç ve yöntemlerdir.

Kanıt Türleri
Muhasebe verilerinden elde edilen kanıtlar: İşletmede var  olan  muhasebe  bilgilerinin  tümünü  ifade  eder. Bunlar;  Muhasebe  ile  ilgili  her  türlü  kaydın  tutulduğu defterler, hesap planı ve açıklamaları, çalışma kağıtları, hesaplamalar ve çeşitli notlar…
Destekleyici  kanıtlar: Muhasebe  kayıt  ortamında  var olan  bilgilerin  doğrulanmasında  başvurulan  kanıtlardır. Bunlar;  çek,senet,fatura,  sözleşme  gibi  belgeler, doğrulamalar,  soruşturma,  gözden  geçirme,teftiş,  fiziki inceleme  aracılığı  ile  elde  edilen  bilgiler,  denetçi tarafından elde edilen veya oluşturulan bilgiler…

Örneklem Büyüklüğünü Etkileyen Faktörler-1
Kanıtların  sayısının  yeterliliği  denetçi tarafından seçilen örneklem büyüklüğü ile ölçülür. Örneklem büyüklüğünü  etkileyen  faktörler  ise  şu şekilde sıralanabilir;
i. Önemlilik derecesi
ii. Risk Derecesi  
iii. Kanıt Toplama Maliyeti  

Örneklem Büyüklüğünü Etkileyen Faktörler-2
Kanıtın güvenirliliği, seçilen denetim prosedürleriyle ilgilidir. Daha  büyük  örneklem  büyüklüğü  veya  farklı  ana kütle  birimleri  seçmekle  kanıtın  güvenirliliği  arttırılamaz. Kanıtların  güvenirliliğini  etkileyen  faktörler  aşağıdaki  gibi sıralanır;  
i. Kanıtın geçerliliği  
ii. Kanıtın Kaynağı  
iii. Kanıtın Zamanlılığı  
iv. Kanıtın Nesnelliği  

DENETİM TEKNİKLERİ
Denetim  çalışmaları  sırasında denetim  kanıtlarını  toplamaya  yarayan çeşitli  araç  ve  yöntemler  vardır  bunlara denetim teknikleri adı verilir.  

DENETİM TEKNİKLERİ
- Birinci dereceden teknikler;
i. Fiziki inceleme ve sayım
ii. Doğrulama
iii.Belgelerin incelenmesi ve karşılaştırma
- İkinci dereceden teknikler;
iv.Yeniden hesaplama
v. Kayıt sisteminin gözden geçirilmesi
vi.Gözlem
vii.Soru sorma
viii.Hesaplar arası ilişki kurma
ix. İnceden inceye araştırma
x. Hesaplama ve karşılaştırma

Doğrulama Türleri
Bilgi isteme şekline göre doğrulama üçe ayrılır;
Pozitif  (olumlu  )  doğrulama; üçüncü  kişiden  her  soruya  her durumda cevap vermesi istenir. Denetçi, bu tür doğrulamaya yüksek kalanların  söz  konusu  olduğu  hesapların  teyidinde  yada  zayıf  iç
kontrol sisteminin mevcut olduğu durumlarda başvurur.
Negatif  (olumsuz)  doğrulama; üçüncü  kişiden  sadece kendisine gönderilen bilgiyi kabul etmediği durumlarda cevap istenir. Teyidi  istenilen  bilgi  doğru  ise  cevap  istenmez.Denetçi,  bu  tür doğrulamayı,  etkin  iç  kontrol  sisteminin  olduğu  durumlarda  ve yardımcı  hesapların  çok  ve  küçük  miktarlarda  kalan  verdiği durumlarda başvurur.
Boş  bakiyeli  doğrulama; Bu  doğrulamadan  üçüncü  kişiye doğruluğu araştırılan hesaba ilişkin herhangi bir kalan belirtilmez ve üçüncü  kişiye  hesaba  ilişkin  kendi  kayıtlarında  gözüken  kalanı yazması istenir.

DENETİMDE ÖRNEKLEME YÖNTEMLERİ
Denetimde  örnekleme,  bir  hesap kalanının  veya  işlem  grubunun  bazı niteliklerini  değerlemek  amacıyla  hesap kalanları  veya  işlem  gruplarındaki kalemlerin  %100  den  daha  azına denetim  prosedürlerinin  uygulanması durumudur  

DENETİMDE ÖRNEKLEME YÖNTEMLERİ
1-  İradi  örnekleme  yöntemi;Bu  yöntemde  belirlenecek örneklem  sayısı  denetçinin  kendi  kararına  bağlıdır.  Bu  yöntemde örneğe  girecek  birimler  arasında  eşit  seçilme  şansı  yoktur.  Bu örneklem  büyüklüğü  ve  seçilecek  birim  sayısı  ile  sonuçların yorumlanmasında  denetçinin  sübjektifliğini  beraberinde getirmektedir.denetçi denetleyeceği birim sayısını tamamen mesleki bilgi  ve  deneyimlerinin  ışığı  altında  saptar.  Kısaca  doğrulanacak hesapların seçimi  tamamen denetçinin kararına ve yapılan denetim çalışmasına göre değişiklik arz edebilmektedir.
2- İstatistiki örnekleme yöntemi;Bu örneklem yöntemi, iradi örneklemenin  sakıncalarını  ortadan  kaldırarak  örneklemenin  daha sistematik,  bilimsel  ve  objektif  olarak  yapılmasını  sağlar.  Bir  ana kütleden  tesadüfi olarak seçilen örneklerin  incelenerek, elde edilen bulguların  ana  kütleye  belirli  güven  aralığında  genelleştirilmesine istatistiki örnekleme yöntemi denir  

DENETİMDE ÖRNEKLEME YÖNTEMLERİ
Denetimde  kullanılan  başlıca  İstatistiksel örnekleme yöntemlerini de   alt başlıklarıyla şu şekilde gruplandırılabilir;

i. Niteliksel örnekleme Yöntemleri

ii. Nicelik Örnekleme Yöntemleri

KONTROL (UYGUNLUK) TESTLERİ
Kontrol  riski,  işletmedeki  mevcut  kontrol  önlem ve  yöntemlerinin mali  tablolarda  olabilecek  hata ve  yolsuzlukları  önleyememe  ve  ortaya çıkaramama  olasılığı  olarak  tanımlanmaktadır. İşletmenin gerekli kontrol önlem ve yöntemlerine sahip  olmaması  veya  sahip  olsa  bile  gerektiği şekilde  uygulanmaması  halinde  bu  risk  yüksek çıkacaktır. Kontrol (uygunluk) testleri, yukarıda tanımlanan  kontrol  riski  düzeyinin  belirlenmesi için gerçekleştirilen testleri içermektedir.  

Uygunluk  testlerinin  her  işlem  grubunun  kontrol  amaçlarıyla ilgili  kontrol  önlem  ve  yöntemlerine  uygulanışı  şu  üç  teknikle gerçekleştirilir.
1-Gözlem: Kontrol  önlemleri  ile  yöntemlerinin,  belgeler üzerinden  uygun  olmayanlarını  işlemler  gerçekleştirilirken gözlemler.
2-Soruşturma: Soruşturmalar  kontrol  önlemleri  ve yöntemlerini  uygulamak  durumunda  olan  personele  sorular yöneltilerek yapılır. Bu sorular kontrol önlemlerinin ve yöntemlerinin işleyişinin etkinliği hakkında olmaktadır.
3-İşlem  testleri: İşlem  testleri  belgelere  ve  kayıtlara uygulanarak  kontrol  önlemleri  ile  yöntemlerinin  etkin  bir  şekilde uygulanıp  uygulanmadığı  belirlenir.  Denetçi,  belgelerin tamamlanmış  olmadığını  ve  birbiriyle  karşılaştırılıp karşılaştırılmadığını gerekli imzaların bulunup bulunmadığını inceler.   

MADDİ DOĞRULUK TESTLERİ
Maddi doğruluk  testleri, mali  tablolardaki  tutarların ve  açıklamaların  doğruluğuna  ilişkin  kanıt  toplamak  için uygulanan  denetim  prosedürleridir.  Bir  başka  ifadeyle mali  tablolardaki  önemli  tutar  ve  açıklama  hatalarını bulmak  üzere  işlemlerin  ve  hesap  kalanlarının incelenmesi  olarak  tanımlanabilir.  Bu  testler,  denetim tekniklerinin  belgeler  ve  kayıtlar  ile  hesap  kalanlarına uygulanması  ve  kanıt  toplanması  şeklinde  yapılır

Maddi doğruluk testleri ;
a-İşlemlerin test edilmesi,  
b-Hesap kalanlarının test edilmesi,  
c-Analitik inceleme prosedürleri olarak üçe ayrılmaktadır  

ANALİTİK İNCELEME PROSEDÜRLERİ
AICPA’nın  56  nolu  denetim  Standardına  göre  Analitik inceleme  prosedürleri  “  Çeşitli  mali  ve  mali  olmayan  veriler  ile  işletmenin kayıtları arasındaki anlamlı  ilişkilerin incelenmesiyle  elde  edilen  bilgilerin,  denetçi  tarafından geliştirilen  beklentilere  uyup  uymadığına  bakılması işlemleri” olarak tanımlanmaktadır.

Analitik inceleme, mali ve mali olmayan veriler arasındaki olası  ilişkilerin  incelenmesi  yoluyla  mali  bilginin
değerlenmesidir. Analitik  inceleme,  “ussallık  testlerinin, trendlerin  ve  rasyoların  kullanılarak  bir  işletmenin
mali  ve  faaliyetsel bilgileri  arasındaki olası  ilişkilerin analiziyle,  denetimin  planlanmasını,denetim kanıtlarının  toplanmasını  ve  nihai  gözden  geçirmeyi sağlayan testlerin bir türü” dür.


ANALİTİK İNCELEME SÜRECİ
Analitik inceleme sürecinin belirlenmesi ana hatları ile aşağıdaki şekilde gerçekleştirilmektedir;
1- Analitik incelemeye yönelik prosedürlerin tasarımı ve oluşturulması İncelenecek ilişkilerin ve muhasebe tutarlarının tanımlanması, inceleme prosedürlerinin amaçlarının tanımlanması, Kullanılacak değerleme metotlarının tespiti, İncelenen ilişkilerdeki ve tutarlardaki önemli dalgalanmaların belirlenmesi, Analitik inceleme prosedürlerinden istenilen  güvenilirliğin belirlenmesi.
2- İnceleme için tanımlanmış ilişkilerin ve tutarların karşılaştırılması Karşılaştırmalarda bilgisayar kullanılıp kullanılmayacağına karar verilmesi Örneklem dışı doğabilecek risklerin kontrolü Denetim kontrolünü sağlamak
Karşılaştırma yapmak
3- Önemli dalgalanma ve sapmaların yorumlanması
a) önemli sapma ve dalgalanmaların tanımlanması
b) önemli sapma ve dalgalanmaların araştırılması
4- Sonuçların yorumlanması
a) Kararı oluşturma

ANALİTİK İNCELEME PROSEDÜRLERİNİN AMAÇLARI
Analitik İnceleme Prosedürleri’nin  amaçları  şu şekilde özetlenebilir;
i. Müşterinin işine ilişkin bilgi temini,
ii. İşletmenin faaliyetlerini sürdürme gücünün tespiti,
iii. Finansal tablo hatalarını belirleme,
iv. Denetimde daha az test uygulanmasını sağlama.

ANALİTİK İNCELEME PROSEDÜRLERİNİN YARARLARI
o Analitik inceleme , mali tablolarda bulunabilecek ha-taların  tespitine yardımcı olur. Aynı zamanda , farklı döneme ait mali tabloların karşılaştırması sonucunda  önemli sapma yada  olağan dışılık gösteren noktalar üzerinde durur bu da  gerek denetimin planlanmasında gerekse incelenecek esas noktaların
belirlenmesinde önemlidir  

ANALİTİK İNCELEME PROSEDÜRLERİ'NİN KULLANIM ZAMANLAMASI
Analitik inceleme, denetim süreci içinde genellikle üç farklı zamanda kullanılır.
Bunlar;

• Denetim sürecinin bütün olarak Planlanması
• Denetim Yürütülmesi ve Kanıtların Toplanması
• Nihai Gözden Geçirme ve tamamlanmadır.

ANALİTİK İNCELEME PROSEDÜRLERİNİN TÜRLERİ

• İşletmeye ilişkin verilerle önceki yıl veya yıllara ait işletme finansal ve-rilerinin karşılaştırılması,
• İşletme verileriyle işletmenin faaliyette bulunduğu sektör bilgilerinin karşılaştırılması,
• İşletme verileriyle işletme tarafından belirlenmiş beklenen sonuçların,
• İşletme verileriyle denetçi tarafından belirlenen sonuçların karşılaştı-rılması,
• İşletme verileriyle fınansal olmayan verilerin ortaya koyduğu beklenen sonuçların karşılaştırılması.

ANALİTİK İNCELEME PROSEDÜRLERİNİN DENETİME UYGULANMASI

• Denetimin hangi aşamasında hangi amaçlarla kullanılacağına yönelik hedefin belirlenmesi
• Belirlenen hedefe ilişkin kullanılacak Analitik İnceleme prosedürünün tespiti
• İşletmeye ait yeterli sayıda, uygun, güvenilir, ilgili verilerin Kullanılması
• Farkların yorumunda tutar veya yüzdenin baz olarak alınıp alınmayacağına dair karar verme kriterinin tespiti
• Belirlenen Analitik İnceleme Prosedürünün hata,hile şüphesi ve olağan dışılık gösteren ve/veya denetçi tarafından projekte edilen işletme verilerine uygulanması
• Denetçinin edindiği bilgiler, yönetimden gelen bilgiler ve destekleyici nitelik- teki diğer bilgiler ışığında, AİP ile bulunan sonuçların değerlendirilmesi
• AİP uygulaması neticesi doğan sonuçlar ışığında karar verilmesi

ANALİTİK İNCELEME TEKNİKLERİ
o Trend Analizleri  
o Karşılaştırmalı mali Tablolar Analizi
o Dikey yüzde Analizi
o Oran (Rasyo) Analizleri  
o Ussallık Testleri

Trend Analizleri
Bilanço ve gelir  tablosunda yer alan kalemlerin zaman  içerisinde göstermiş oldukları eğilimlerin belirlenmesi  ve  incelenmesi  yoluyla  da  mali tablolar  analiz  edilebilir.  Böyle  bir  analiz karşılaştırmalı  tablolar  analiz  tekniği  ve  dikey analize  göre  daha  fazla  yılı  kapsayarak  uzun süreli  bir  analize  imkan  verir.  Eğilim  yüzdeleri analizi,  birbirini  izleyen  çok  sayıda  yıla  ait bilanço ve gelir  tablolarında yer alan kalemlerin zaman  içerisinde gösterdikleri eğilimleri ayrıntılı ve dinamik olarak incelenmesini sağlar.  

Karşılaştırmalı Mali Tablolar Analizi
o Karşılaştırmalı  mali  tablolar  analizinde,  tutar veya  yüzde  olarak  aynı  iş-letmeye  ait  farklı dönemlerde artış veya azalışların karşılaştırmalı bir  şekilde  ortaya  konulması  ve  bu  yolla  mali tablo  kalemlerine  ilişkin  gelişmelerin  zaman içindeki  değişimlerini  görme,  olağandışı  veya dikkati  çeker  ve  detaylı  inceleme  gerektiren ölçüdeki değişim ve sapmaların  tespiti, cari yıla ilişkin  mali  tablo  kalemlerinin  geçmiş dönemlerle  kıyaslanarak  cari  durumun de-ğerlendirilmesinin  yapılması  gibi  çeşitli amaçlar hedeflenir  

Dikey Yüzde Analizi

• Denetim  sürecinde  analitik  inceleme  prosedürleri  tekniği olarak  kullanılan diğer bir analizde dikey yüzde analizidir. Bu  analizde,  mali  tablo  kalemlerinin  içinde  bulundukları hesap  gruplarına  ve  toplam-larına  oranlanması  söz konusudur.  Oranlanma  sonucu  tespit  edilen  oranların önceki döneme ilişkin ve/veya benzer firma ve sektöre ait aynı  nitelikteki  oranlarla  karşılaştırması  yapılır  ve  yeterli olup olmadığı da değerlendirilir.

• Bir  işletmenin  mali  durumunu  ve  faaliyet  sonuçlarını analiz  edip  hakkında  tam  bir  yargıda  bulunabilmek  için, rakipleriyle  ve  aynı  sektörde  benzer  niteliklere  sahip işletmelerin mali verileri ile karşılaştırmak gerekir.

• Dikey  analiz,  işletmenin  varlık  yapısını,  kaynak  yapısını ve gelir    tablosunda  karın  veya  zararın nasıl oluştuğunu ortaya koymaktadır. Bir taraftan işletmeyi kendi içerisinde analiz  ederken  diğer  taraftan  başka  işletmelerle karşılaştırma olanağı sağlar.

Oran ( Rasyo)  Analizi
Oran analizi hem işletmeyi kendi içerisinde değerlendirme de,  hem de başka işletmelerle karşılaştırmada kullanılır. Özellikle başka işletmelerle karşılaştırmada işletmenin güçlü ve zayıf yönlerinin belirlenmesinde oran analizi etkin bir analiz tekniğidir.

Oranlar farklı şekilde sınıflandırılmakla birlikte belli başlı  analiz kaynaklarında aşağıdaki ayrım yapılmıştır:

Likidite Durumunun Analizinde Kullanılan Oranlar  
o (Likidite Oranları)
o Finansal Yapı İle İlgili Oranlar (Mali Oranlar)
o Faaliyet Oranları
o 4. Karlılık Oranları

Ussallık Testleri
o ussallık  testlerinde,  mali  nitelikli  olmayan  faaliyet verilerinden  yararlanarak  bir  hesap  kaleminin  denetçi açısından  beklenen  tutarının  tahmin  edilmesi  amaçlanır. Ussallık  testlerinde  bağımsız  değişkenlerden yararlanılarak  bir  bağlı  değiş-kendeki  değişikliğin  analizi yoluna  gidilir.  Bu  testler  denetçinin  finansal  olmayan bilgileri  analiz  edebilmesine  yardımcı  olur.  Özellikle  de planlama  aşamasında  kullanılmaları  ussallık  testlerinin denetçi açısından olan önemini daha da artırmaktadır. o Ussallık  testleri,  faaliyet bilgilerinin bağımsız değişkenler olarak  kulla-nılarak  hesaplanan  tahmini  tutarlara  dayalı karşılaştırmaları  içerir.  Ussallık  testleri  trend  ve  rasyo analizinden  farklı  olarak  tek  döneme  dayanan  bir
modeldir.